Tasarımın Hükümsüzlüğü Davası

Hükümsüzlük Sebepleri

Tasarımın yeni veya ayırt edici olmaması, kamu düzenine ya da genel ahlaka aykırı olması, gerçek hak sahibinden başkası adına tescil edilmiş olması gibi hâller hükümsüzlük sebebidir (SMK m.77).

Yenilik, tasarımın kamuya sunulmuş bir benzeriyle aynı olmamasını; ayırt edicilik ise bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin farklı olmasını ifade eder.

Davanın Tarafları ve Süre

Hükümsüzlük davası, SMK m.78/1 uyarınca kural olarak yalnızca menfaati olanlar tarafından açılabilir. Gerçek hak sahipliğine dayanan hükümsüzlük ise yalnızca hak sahibi tarafından ileri sürülebilir (SMK m.77).

Dava, koruma süresince veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir (SMK m.78/3); ayrıca sessiz kalma yoluyla hak kaybı gündeme gelebilir.

Hükümsüzlüğün Sonuçları

Hükümsüzlük kararı kesinleştiğinde, tasarım tescili baştan itibaren geçersiz sayılır ve koruma hiç doğmamış gibi sonuç doğurur (SMK m.79). Karar herkese karşı hüküm ifade eder.

Hükümsüzlük, kural olarak geçmişe etkili olmakla birlikte, kesinleşmiş ve uygulanmış bazı kararlar ile iyiniyetle yapılmış sözleşmeler bakımından kanunda istisnalar öngörülmüştür.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tasarımın hükümsüzlüğü davasında görevli mahkeme fikrî ve sınai haklar hukuk mahkemesidir (6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.156). Bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde davaya, ihtisas mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar. Dava, sicilde tasarım sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır; sicilde hak sahibi olarak görünen kişinin değişmesi hâlinde husumetin buna göre yöneltilmesi gerekir. Tasarım üzerinde sicile kaydedilmiş lisans ya da rehin hakkı varsa, ilgililere bildirim yapılması gündeme gelir. Birden fazla tasarımın tek başvuruyla tescil edildiği hâllerde, hükümsüzlük talebinin hangi tasarımlara yöneldiği dilekçede açıkça gösterilmelidir.

Hükümsüzlük kararı kesinleştiğinde karar Kuruma gönderilir; tasarım sicilden terkin edilir ve durum Bültende yayımlanır. Karar herkese karşı sonuç doğurduğundan, ilgililerin dava sırasında bilgilendirilmesine ilişkin usul kuralları önem taşır. Kurumun kendisi kural olarak hükümsüzlük davasında hasım gösterilmez; buna karşılık Kurum kararlarının iptali istemiyle açılan davalar ayrı bir dava türüdür ve Ankara'da bulunan ihtisas mahkemesinde görülür. İki dava türünün karıştırılması sık rastlanan bir usul hatasıdır. Bu nedenle dava açılmadan önce sicil kaydının ve hak sahipliği zincirinin güncel biçimde incelenmesi gerekir; aksi hâlde husumet sorunu doğar.

Hükümsüzlük Davası ile Tecavüz Davasının İlişkisi

Tasarım sahibi, izinsiz kullanım hâlinde tecavüzün tespiti, durdurulması ve önlenmesi ile maddi ve manevi tazminat taleplerinde bulunabilir. Kendisine tecavüz iddiası yöneltilen taraf ise savunmasını çoğunlukla tasarımın hükümsüzlüğü iddiası üzerine kurar. Bu iddia ayrı bir dava olarak açılabileceği gibi, aynı mahkemede görülen dosyalarla birleştirilerek de incelenebilir. Uygulamada iki dosyanın birlikte yürütülmesi, çelişkili kararların ortaya çıkmasını önlemek bakımından tercih edilir. Hükümsüzlük kararının kesinleşmesi tecavüz davasının reddi sonucunu doğurabileceğinden, iki dosya arasında bekletici sorun ilişkisi kurulması da mümkündür.

Tescilsiz tasarımlar bakımından koruma, kamuya ilk sunulma tarihinden itibaren daha kısa bir süre için ve yalnızca kopyalanmaya karşı sağlanır; bu nedenle hükümsüzlük tartışması tescilli tasarımlara özgüdür. Hükümsüzlük kararının geçmişe etkili olması, kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararları ile iyiniyetle kurulmuş sözleşmelerden doğan ödemeler bakımından kanunda öngörülen sınırlamalara tabidir. Bu sınırlamalar hukuki güvenlik ilkesinin bir sonucudur ve iade taleplerinin kapsamını belirler. Ayrıca hükümsüzlük iddiasında dayanılan önceki tasarımların kamuya sunulma tarihlerinin katalog, fuar kaydı ve fatura gibi belgelerle ortaya konması gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tasarım hangi hâllerde hükümsüz kılınır?

Yenilik veya ayırt edici nitelik taşımaması, kamu düzenine aykırılık ya da gerçek hak sahibinden başkası adına tescil gibi hâllerde hükümsüz kılınabilir.

Hükümsüzlük davasını kim açabilir?

Menfaati olanlar, ilgili kamu kurumları ve savcılar; gerçek hak sahipliğine dayalı hükümsüzlüğü ise yalnızca hak sahibi ileri sürebilir.

Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili mi?

Evet. Karar kesinleşince tasarım tescili baştan itibaren geçersiz sayılır; kanunda öngörülen istisnalar saklıdır.