Evlenmenin İptali

Evlenmenin İptali Nedir?

Evlenmenin iptali, kanunda öngörülen sakatlıklar nedeniyle bir evliliğin mahkeme kararıyla geçersiz kılınmasıdır. İptal sebepleri mutlak butlan ve nispi butlan olarak ikiye ayrılır (TMK m.145 vd.).

İptal kararı verilene kadar evlilik geçerli bir evliliğin sonuçlarını doğurur.

Mutlak Butlan Sebepleri

Eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, sürekli bir nedenle ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastası olması veya eşler arasında yasak derecede hısımlık bulunması mutlak butlan sebepleridir (TMK m.145).

Mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından resen açılabileceği gibi ilgili herkes tarafından da açılabilir.

Nispi Butlan Sebepleri

Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk, yanılma, aldatma veya korkutma gibi irade sakatlıkları nispi butlan sebepleridir (TMK m.148-151). Bu davayı yalnızca iradesi sakatlanan eş, kanunda öngörülen süreler içinde açabilir.

Süreler kaçırıldığında iptal hakkı düşebileceğinden, erken hukuki destek önemlidir.

Süreler ve Hak Düşürücü Süreler

Nispi butlan sebeplerine dayanan iptal davası, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.152). Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir, kesilmez ve durmaz. Sürelerin dolması hâlinde evlilik geçerliliğini korur; iradesi sakatlanan eş bu aşamadan sonra ancak koşulları varsa boşanma davası açabilir. Sürenin başlangıcı bakımından öğrenme tarihinin ispatı önem taşıdığından, iddianın tanık beyanları ve yazışmalarla desteklenmesi beklenir. Süre geçtikten sonra açılan dava reddedilir.

Mutlak butlan sebepleri bakımından dava kural olarak süreye bağlı değildir; Cumhuriyet savcısı resen dava açabileceği gibi ilgili herkes de dava açabilir. Ancak evlilik ölümle sona ermişse savcının dava açma yetkisi ortadan kalkar; buna rağmen ilgililer, mirasçılık gibi menfaatleri bakımından butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. Ayrıca önceki evliliğin butlan kararından önce sona ermesi ya da ayırt etme gücünün sonradan kazanılması gibi hâllerde evlilik geçerli hâle gelebilir. Mutlak butlan sebebinin dava tarihinde ortadan kalkmış olması hâlinde iptal kararı verilmesi mümkün olmayacağından, bu husus mahkemece resen araştırılır.

İptal Kararının Sonuçları ve Tescili

Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve karar verilinceye kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur. Kararın geçmişe etkili olmaması nedeniyle bu dönemde doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır ve ana babayla soybağı korunur. Evlenirken iyi niyetli olan eş, bu evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu saklı tutar. Bu kurallar, evliliğin sakatlığından sorumlu olmayan tarafların ve özellikle çocukların korunmasını amaçlar. İyi niyetli olmayan eş bakımından ise kazanılan kişisel durumun korunmasından söz edilemez; bu değerlendirme somut olaya göre yapılır ve mirasçılık sıfatını da etkiler.

İptal kararının sonuçlarına kural olarak boşanmaya ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. Buna göre velayet, çocukla kişisel ilişki, nafaka ve maddi manevi tazminat talepleri iptal davasında birlikte karara bağlanabilir; mal rejiminin tasfiyesi de gündeme gelir. Kesinleşen karar mahkemece nüfus müdürlüğüne bildirilerek aile kütüğüne işlenir. Tescil gerçekleşmeden tarafların medeni hâli kayıtlarda değişmediğinden, kesinleşme şerhli kararın nüfus kütüğüne yansıtılıp yansıtılmadığının izlenmesi gerekir. Ayrıca kesinleşen kararın harç ve gider yönünden tamamlanmadan tebliğe çıkarılmaması, sürecin gereksiz uzamasına yol açan yaygın bir sorundur. Dosya kapanmadan önce kontrol edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlenmenin iptali ile boşanma aynı mı?

Hayır. İptal, evliliğin baştan sakat olması nedeniyle geçersiz kılınmasıdır; boşanma ise geçerli bir evliliğin sona erdirilmesidir.

İptal davasını kim açabilir?

Mutlak butlanda Cumhuriyet savcısı ve ilgili herkes; nispi butlanda yalnızca iradesi sakatlanan eş süresi içinde açabilir.

İptal kararına kadar evlilik geçerli mi?

Evet. İptal kararı verilinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin sonuçlarını doğurur.