Toplu İş Sözleşmesi

Toplu İş Sözleşmesi Nedir?

Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan sözleşmedir (6356 sayılı Kanun). Çalışma koşullarını ve ücretleri toplu biçimde belirler.

Toplu iş sözleşmesi, bireysel iş sözleşmelerine göre işçi lehine güçlü bir koruma sağlar.

Yetki ve Bağıtlanma

Toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi, işyerinde veya işkolunda gerekli çoğunluğu sağlayan yetkili sendikaya aittir. Yetki tespiti sürecinin ardından taraflar müzakereye başlar; anlaşma sağlanamazsa arabuluculuk, grev ve lokavt gibi mekanizmalar gündeme gelebilir.

Toplu iş sözleşmesinin süresi kural olarak bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz.

Hükümlerin Etkisi

Toplu iş sözleşmesinde yer alan ve iş sözleşmesinin yapılması ile içeriğine ilişkin hükümler, doğrudan iş sözleşmelerine etki eder. İş sözleşmesindeki, toplu iş sözleşmesine aykırı ve işçi aleyhine olan hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesi hükümleri alır.

Süreç Nasıl İşler

Süreç, yetki tespiti başvurusuyla başlar. Kurulu bulunduğu işkolunda kanunda öngörülen üye oranını sağlayan ve toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasını üye kaydeden sendika, Bakanlığa başvurarak yetkili olduğunun tespitini ister (6356 sayılı Kanun m.41). Tespit yazısına karşı ilgililer, kanunda öngörülen kısa süre içinde iş mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz sonuçlanmadan yetki belgesi verilmez. Bu aşamada işkolu tespitine ilişkin uyuşmazlıklar da çoğu kez birlikte gündeme gelir. Yetki başvurusunda üyelik kayıtlarının güncel ve doğru olması, sürecin en kritik teknik ayrıntısıdır.

Yetki belgesini alan sendika karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır; taraflar toplantı yerini, gününü ve saatini belirleyerek görüşmelere başlar (6356 sayılı Kanun m.47). Anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık tutanağı düzenlenir ve görevli makama başvurularak arabulucu görevlendirilmesi istenir (m.50). Arabuluculuk aşamasının da sonuçsuz kalması hâlinde grev ve lokavt kararı alınabilir; bu kararların kanunda öngörülen süreler içinde alınması, karşı tarafa ve görevli makama bildirilmesi ile usulüne uygun biçimde uygulanması gerekir (m.60). Görüşmelerin başlamasından itibaren işleyen sürelerin izlenmesi, sürecin tıkanmaması bakımından önemlidir.

İstisnalar ve Özel Durumlar

Bazı iş ve işyerlerinde grev ve lokavt yasaktır; can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri, şehir şebeke suyu ile elektrik, doğal gaz ve petrolün üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı gibi alanlar ile hastanelerde grev yapılamaz (6356 sayılı Kanun m.62). Grev yasağı bulunan uyuşmazlıklarda taraflar Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir; Kurulun verdiği karar toplu iş sözleşmesi hükmündedir ve kesindir. Bu karar bakımından ayrıca bir onay ya da tescil işlemi aranmaz. Grev yasağının kapsamı dar yorumlanır ve her işyeri kendi faaliyet alanına göre değerlendirilir.

Taraf işçi sendikasının üyesi olmayan işçiler, dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; bu hâlde yararlanma talep tarihinden itibaren başlar ve sendikanın onayı aranmaz (6356 sayılı Kanun m.39). Kanunda aranan koşulların gerçekleşmesi hâlinde bir toplu iş sözleşmesi, Cumhurbaşkanı kararıyla o işkolundaki diğer işyerlerine teşmil edilebilir (m.40). Toplu iş sözleşmesinin yorumundan doğan uyuşmazlıklarda sözleşmenin taraflarınca yorum davası açılabilir; bu dava basit yargılama usulüne tabidir (m.53). Yorum davasında verilen karar, sözleşmenin uygulandığı tüm iş ilişkileri bakımından yol gösterici olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Toplu iş sözleşmesini kim yapar?

İşçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası yapar; sözleşme yapma yetkisi gerekli çoğunluğu sağlayan yetkili sendikaya aittir.

Toplu iş sözleşmesi ne kadar sürer?

Süresi kural olarak bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz.

Bireysel sözleşmeye etkisi nedir?

Toplu iş sözleşmesine aykırı ve işçi aleyhine olan iş sözleşmesi hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesi hükümleri alır.