Prim ve İkramiye Alacakları

Prim ve İkramiyenin Niteliği

Ücret, çalışma karşılığı ödenen temel bedeldir; prim ve ikramiye ise ücret eki niteliğindedir (İş K m.32). Sözleşme, işyeri uygulaması veya iş şartı hâline gelmiş ödemeler işçi için hak oluşturur.

Belirli bir performansa bağlı prim ile düzenli ödenen ikramiye, bordroda ve banka kayıtlarında görünmese bile tanık ve belgelerle ispatlanabilir.

İşyeri Uygulaması ve Süreklilik

Bir ödemenin uzun süre, düzenli ve tereddüde yer vermeyecek biçimde yapılması, onu işyeri uygulaması hâline getirir. İşveren bu tür ödemeleri tek taraflı ve işçi aleyhine kaldıramaz; kaldırması çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılabilir.

İşçinin onayı olmadan yapılan aleyhe değişiklik, işçiye haklı fesih ve fark alacağı talep etme imkânı verebilir (İş K m.22).

Alacağın Talebi ve Zamanaşımı

Ödenmeyen prim ve ikramiye alacakları, iş sözleşmesi devam ederken veya sona erdikten sonra talep edilebilir. İşçilik ücret alacaklarında beş yıllık zamanaşımı uygulanır.

Alacağın miktarı; ödeme sıklığı, hesaplama esasları ve emsal uygulamalarla belirlenir. Kayıtların ve yazışmaların saklanması ispatı kolaylaştırır.

Görevli Mahkeme ve Dava Şartı Arabuluculuk

Prim ve ikramiye alacakları, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan işçi alacağı niteliğinde olduğundan, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3). Anlaşmama hâlinde düzenlenen son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenmelidir. Eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; bu süreye uyulmazsa dava usulden reddedilir. Başvuruda alacak kalemlerinin tek tek belirtilmesi, sonraki davada kapsam tartışmasını önler. Son tutanakta hangi taleplerde anlaşıldığı açıkça gösterilmeli; anlaşılan kalemler için yeniden dava açılamaz.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir (7036 sayılı Kanun m.5); iş mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesidir ve bu yetki kesindir (7036 sayılı Kanun m.6). Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur. Yetkisiz büroya yapılan başvuru, itiraz üzerine ilgili büroya aktarılır ve ilk başvuru tarihi esas alınır. İşe iade talepleri bakımından özel süreler ayrıca gözetilir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

Sık yapılan hatalardan biri, ihtirazi kayıt konulmadan imzalanan bordroların sonradan kolayca tartışılabileceğinin sanılmasıdır. İmzalı bordroda görünen ödemeler kural olarak yapılmış sayılır; aksinin yazılı delille ya da eşdeğer güçteki kayıtlarla ortaya konması gerekir. İhtirazi kaydın ödeme tarihine yakın ve açık biçimde konulması beklenir; sonradan düzenlenen genel içerikli yazılar çoğu zaman yeterli görülmez. Banka hareketleri ile bordro kalemlerinin karşılaştırılması ilk adımdır. Ödeme günü ile bordro dönemi arasındaki uyumsuzluklar da incelenmeli; bu karşılaştırma eksik ödemeleri görünür kılar.

İkinci yaygın hata, prim hesabına esas alınan ölçütlerin belgelenmemesidir. Hedef tabloları, satış raporları, elektronik yazışmalar ve iç yönergeler saklanmalıdır. Üçüncü hata, alacağın yalnızca tanık beyanına dayandırılmasıdır; yazılı belgelerle desteklenmeyen iddialar zayıf kalır. Ödemenin işverenin takdirine bırakıldığı hâllerde bile, aynı koşullardaki işçiler arasında eşit davranma yükümlülüğü gözetilir. Miktarın baştan belirlenemediği durumlarda doğru dava türünün seçilmesi, faiz ve harç yönünden hak kaybını önler. Şirket içi sistemlerden alınan çıktıların kaynağı gösterilerek sunulması yerinde olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Bordroda görünmeyen primi isteyebilir miyim?

Evet. Düzenli ödenen prim ve ikramiye, bordroda görünmese bile tanık ve belgelerle ispatlanarak talep edilebilir.

İşveren ikramiyeyi kaldırabilir mi?

İşyeri uygulaması hâline gelmiş ikramiye, işçinin onayı olmadan tek taraflı kaldırılamaz; aleyhe değişiklik haklı fesih ve fark alacağı doğurabilir.

Prim alacağında zamanaşımı ne kadar?

İşçilik ücret alacaklarında beş yıllık zamanaşımı uygulanır; bu süre içinde talep ve dava mümkündür.