Manevi Haklar ve Mali Haklar Farkı

Eser Üzerindeki Haklar

Eser sahibinin eseri üzerindeki hakları, manevi haklar ve mali haklar olmak üzere ikiye ayrılır (FSEK m.13 vd.). Bu ayrım, hakların niteliğini, devredilebilirliğini ve korunma biçimini belirler.

Her iki hak türü de eser sahipliğinden doğar ve birlikte korunur.

Manevi Haklar

Manevi haklar; eseri kamuya sunma yetkisi (FSEK m.14), eserde adın belirtilmesini isteme (m.15) ve eserde değişiklik yapılmasını önleme (m.16) gibi hakları kapsar. Manevi haklar, kişiye sıkı sıkıya bağlı olup mali haklar gibi serbestçe devredilemez.

Manevi haklar, eser sahibinin kişiliği ile eseri arasındaki bağı korur.

Mali Haklar

Mali haklar; işleme (FSEK m.21), çoğaltma (m.22), yayma (m.23), temsil (m.24) ve umuma iletim (m.25) haklarıdır. Mali haklar, sözleşmeyle devredilebilir veya kullanım izni verilebilir; bu yönüyle ekonomik değer taşır.

Mali hakların devri, manevi hakların korunmasına engel olmaz.

Koruma Süresi ve Hakların Takibi

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na göre eser üzerindeki koruma, eser sahibinin yaşadığı sürece ve ölümünden itibaren yetmiş yıl devam eder. Sürenin dolmasıyla eser kamuya mal olur ve mali haklar bakımından izin alma zorunluluğu ortadan kalkar. Sahibi belli olmayan eserlerde ve ilk kez alenileşme tarihine bağlanan hâllerde sürenin başlangıcı farklı esaslara bağlanmıştır. Koruma süresi, eserin türüne göre değil kanundaki genel kurala göre hesaplanır. Sürenin dolup dolmadığının belirlenmesi, eserin ticari olarak kullanılmasından önce yapılacak hak taramasının ilk adımını oluşturur.

Mali haklar, eser sahibinin ölümüyle mirasçılarına geçer ve devredilebilir niteliğini korur. Manevi haklar ise kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğundan miras yoluyla intikal etmez; ancak kanunda sayılan kişiler bu hakları eser sahibi adına kullanma yetkisine sahiptir. Vasiyeti yerine getirme görevlisi, sağ kalan eş, çocuklar, ana baba ve kardeşler bu yetkiyi kullanabilir. Böylece eserin bütünlüğü ve eser sahibinin adı, ölümden sonra da korunmuş olur. Bu yetkinin kullanılması, mali hakları devralan kişilerin sözleşmeden doğan haklarını ortadan kaldırmaz; iki alan birbirinden bağımsız işler.

İhlal Hâlinde Açılabilecek Davalar

Hakları ihlal edilen eser sahibi; tecavüzün ref'i, tecavüzün men'i ve tazminat davalarını açabilir. Ref davası mevcut tecavüzün ortadan kaldırılmasına, men davası ise başlaması muhtemel veya devam eden tecavüzün önlenmesine hizmet eder. Manevi hakların ihlalinde eser sahibi manevi tazminat isteyebileceği gibi, kararın ilanını da talep edebilir. Bu davalar birlikte açılabilir ve koşulları varsa ihtiyati tedbir istemiyle desteklenebilir. Ayrıca kanunda, tecavüz edenin elde ettiği kârın talep edilmesine imkân tanıyan ayrı bir düzenleme de bulunmaktadır.

Mali hakların izinsiz kullanılması hâlinde önemli bir imkân öngörülmüştür: hak sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin en çok üç katını talep edebilir. Bu talep, zararın ayrıca ispatını gerektirmeyen özel bir hesaplama yöntemidir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'ndan doğan hukuk davalarında görevli mahkeme, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir; bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla görev yapar. İhlalin ceza hükümlerini de gerektirmesi hâlinde, süresinde şikâyet yoluna başvurulması ayrıca mümkündür.

Sıkça Sorulan Sorular

Manevi ve mali hak farkı nedir?

Manevi haklar kişiye sıkı sıkıya bağlı ve devredilemezdir; mali haklar ise sözleşmeyle devredilebilen ekonomik haklardır.

Manevi haklar nelerdir?

Eseri kamuya sunma, adın belirtilmesini isteme ve eserde değişiklik yapılmasını önleme başlıca manevi haklardır.

Mali haklar devredilebilir mi?

Evet. İşleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi mali haklar sözleşmeyle devredilebilir.