Kadının Evlilikte Önceki Soyadını Kullanması

Yasal Düzenleme ve Kural

Türk Medeni Kanunu m.187'de yer alan ve kadının evlenmekle kocasının soyadını almasını öngören cümleler, Anayasa Mahkemesinin 22/2/2023 tarihli, E.2022/155, K.2023/38 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (RG 28/4/2023-32174). Mahkeme, iptal hükmünün kararın yayımından dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verdiğinden kural 28/1/2024 tarihinde yürürlükten kalkmıştır. Bu tarihten itibaren kadının evlenmekle kocasının soyadını alma zorunluluğu bulunmamaktadır; iptalden önceki metnin lafzı ise önceki soyadın tek başına kullanılmasına izin vermemekteydi.

Bu düzenleme uzun süre kadının evlenmeden önceki soyadını tek başına sürdürmesine engel oluşturmuştur. Zaman içinde bu kuralın eşitlik ve kişilik hakları yönünden tartışılması, konuyu yargı organlarının gündemine taşımıştır.

İçtihattaki Gelişme

Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru kararları ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı, kadının evlenmeden önceki soyadını tek başına kullanma talebinin özel hayata saygı ve eşitlik ilkeleri kapsamında korunması gerektiğini vurgulamıştır. Bu içtihatlar, ilgili yasa kuralının somut olaylarda uygulanmamasına dayanak oluşturmuştur.

Bu içtihat, iptal kararından önce sonucu somut olaylarda sağlayan yol olmuştur. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kadının evlenmeden önceki soyadını tek başına kullanabilmesi için haklı bir nedenin bulunmasına gerek olmadığını açıkça vurgulamıştır (E.2014/889, K.2015/2011, 30/9/2015). 28/1/2024 tarihinden sonra ise sonuç doğrudan kanundan doğmaktadır: kuralın yürürlükten kalkmasıyla, kadının kendi soyadını taşımaya devam etmesi için içtihada dayanmaya gerek kalmamıştır.

İzlenecek Yol

Önceki soyadını tek başına kullanmak isteyen kadın, kural olarak nüfus müdürlüğüne başvurmakta; iptal kararından sonra bu talep dava açılmasına gerek kalmaksızın idari yoldan sonuçlandırılmaktadır. Başvurunun kabulüyle nüfus kaydında gerekli değişiklik yapılır.

Sürecin hukuki niteliği ve dayanılacak içtihat, olayın özelliklerine göre farklılaşabilir. Başvuru öncesinde güncel yargı kararlarının ve varsa mevzuat değişikliklerinin gözden geçirilmesi, doğru yolun izlenmesi bakımından yararlıdır.

Görevli Mahkeme ve Yargılama Usulü

Nüfus kaydının düzeltilmesine ilişkin davalar, ilgilinin yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde ve nüfus müdürlüğü husumet gösterilerek açılır (5490 sayılı Kanun m.36). Yargılamada Cumhuriyet savcısı ile nüfus müdürü veya görevlendireceği memur hazır bulunur. Bu düzenleme, kütük kayıtlarındaki değişikliklerin kamusal denetim altında yapılmasını amaçlar ve görev kuralı mahkemece kendiliğinden gözetilir. Dava harca tabidir; gider avansının süresinde yatırılması ve talebin dayanağının somut biçimde açıklanması gerekir. Dilekçede istenen soyadının açıkça yazılması gerekir.

Kayıt düzeltme davalarında deliller toplanır ve gerektiğinde tanık dinlenir. Nüfus kayıt örneği, evlenme kaydı ve varsa idari başvuruya verilen cevap dosyaya sunulmalıdır; bu belge hukuki yararın varlığını göstermesi bakımından yararlıdır. Karar kesinleştiğinde nüfus müdürlüğüne bildirilir ve kütükteki soyadı buna göre değiştirilir. Aynı konuda daha önce verilmiş ve kesinleşmiş bir karar bulunması hâlinde yeni dava kesin hüküm engeliyle karşılaşabileceğinden, önceki dosyaların incelenmesi gerekir. Kesinleşme şerhli karar nüfus işlemleri için gereklidir; işlem sonrası kimlik belgesi yenilenir.

Boşanma Hâlinde Soyadı

Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır (TMK m.173). Kadın evlenmeden önce dul idiyse hâkimden bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir. Soyadının yeniden kazanılması kendiliğinden gerçekleşir; bunun için ayrı bir dava açılması gerekmez, kayıtlar boşanma kararının kesinleşmesiyle düzeltilir. Değişiklik sonrasında kimlik ve diğer resmî belgelerin yenilenmesi gerekir; bu işlemler nüfus müdürlüğünde tamamlanır. Velayet ve nafaka gibi konular soyadından bağımsız değerlendirilir; çocukların soyadı bu değişiklikten etkilenmez.

Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceği ispatlanırsa, hâkim istem üzerine bu soyadını taşımasına izin verir (TMK m.173). Meslekî tanınmışlık ve ticari faaliyette kullanılan ad, bu menfaatin tipik dayanaklarıdır. İzin verilmesi hâlinde durum nüfus kaydına işlenir. Koşulların değişmesi hâlinde koca, iznin kaldırılmasını ayrı bir davayla isteyebilir. Talebin boşanma davası içinde ileri sürülmesi, ayrı bir yargılamanın önüne geçer. İzin kararının kapsamı talebin dayanağıyla sınırlı tutulur ve kesinleştiğinde kayıtlara işlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlendikten sonra sadece kendi soyadımı kullanabilir miyim?

Evet. Türk Medeni Kanunu m.187'nin kadının kocasının soyadını almasını öngören cümleleri Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiş ve iptal 28/1/2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir; bu tarihten itibaren evlenen kadın kendi soyadını taşımaya devam eder, bunun için haklı bir neden göstermesi gerekmez. Talep nüfus müdürlüğüne yazılı başvuruyla yürütülür; başvuru idari yoldan karşılanmazsa nüfus kaydının düzeltilmesi davası asliye hukuk mahkemesinde açılır (5490 sayılı Kanun m.36).

Bunun için mutlaka dava açmam gerekir mi?

Öncelikle nüfus müdürlüğüne başvurulur; talep idari yolla karşılanmazsa mahkeme yoluna gidilmesi gerekebilir.

Boşanınca eski soyadıma otomatik döner miyim?

Kural olarak boşanmayla kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; belirli koşullarda kocasının soyadını taşımaya devam etme imkânı da vardır (TMK m.173).