İşleme ve Derleme Eserler

İşlenme ve Derleme Eser Nedir?

İşlenme eser, mevcut bir eserden yararlanılarak meydana getirilen ve işleyenin hususiyetini taşıyan eserdir; çeviri, uyarlama ve düzenleme bunlara örnektir. Derleme eser ise, belli bir amaca göre seçilip düzenlenmiş eser veya verilerin oluşturduğu bütündür (FSEK m.6).

Her iki tür de, asıl eserden bağımsız olarak korumadan yararlanabilir.

Asıl Eser Sahibinin Hakları

İşlenme ve derleme eserler, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak kaydıyla korunur. Bir eseri işlemek (örneğin çevirmek veya uyarlamak), kural olarak asıl eser sahibinin iznine bağlıdır.

İzinsiz işleme, asıl eser sahibinin haklarına tecavüz oluşturabilir.

İşleyenin ve Derleyenin Hakları

İşleyen veya derleyen kişi, ortaya koyduğu özgün katkı üzerinde eser sahipliğine bağlı haklara sahip olur. Ancak bu haklar, asıl eser sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz; iki hak birlikte var olur.

Bu nedenle işlenme/derleme eserlerin kullanımı, hem asıl eser sahibinin hem de işleyenin/derleyenin izinlerini gerektirebilir.

İzinsiz İşleme Hâlinde Hukuki Yollar

Asıl eser sahibinin yazılı izni alınmadan yapılan çeviri, uyarlama veya düzenleme, mali haklara tecavüz oluşturabilir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.66, manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kişiye tecavüzün ref'ini dava etme imkânı tanır. Bu davada tecavüz edenin kusuru şart değildir; tecavüz, bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından hizmetlerini ifa ederken gerçekleştirilmişse işletme sahibine karşı da dava açılabilir. Mahkeme, hakların kapsamını, tecavüzün genişliğini ve kusurun ağırlığını takdir ederek gerekli göreceği tedbirlerin uygulanmasına karar verir.

Kanun ayrıca parasal bir talep imkânı öngörür. FSEK m.68 uyarınca, eseri yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, yayan, temsil eden veya umuma ileten kişilerden hak sahipleri, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebilecekleri bedelin ya da kanuna göre belirlenecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. İzinsiz çoğaltılan nüshalar henüz satışa çıkarılmamışsa, bu nüshaların ve çoğaltmaya yarayan kalıp benzeri araçların imhası ya da uygun bir bedel karşılığında hak sahibine verilmesi istenebilir. Bedel talebinde bulunan kişi, sözleşme yapmış olsaydı sahip olacağı yetkileri ileri sürebilir.

Görevli Mahkeme ve İspat Kolaylıkları

FSEK m.76'nın değişik birinci fıkrası, bu Kanunun düzenlediği hukuki ilişkilerden doğan dava ve işler ile Kanundan kaynaklanan ceza davalarında görevli mahkemeyi, Sınai Mülkiyet Kanunu m.156/1'de belirtilen mahkemeler olarak göstermektedir. Buna göre uyuşmazlıklar fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde, ceza boyutu bakımından ise fikri ve sınai haklar ceza mahkemesinde görülür. Bu ihtisas mahkemelerinin kurulmadığı yerlerde görev, aynı hükme göre belirlenen asliye hukuk ve asliye ceza mahkemelerine aittir. Yetki yönünden FSEK m.66'nın son fıkrası, eser sahibine kendi ikamet ettiği yerde de ref ve men davası açma imkânı verir.

İspat bakımından FSEK m.76'nın ikinci fıkrası önemli bir kolaylık getirir. Davacı, iddiasının doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktarda delil sunarsa mahkeme, korunan eserleri kullananlardan Kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarına dair belgeleri yahut yararlanılan eserlerin listesini sunmalarını isteyebilir. Bu belgelerin veya listelerin sunulamaması, kullanımın haksız olduğuna karine teşkil eder. Bu nedenle işleme ve derleme faaliyetinde bulunanların, aldıkları izinleri yazılı sözleşmelerle belgelemesi ve kullanılan kaynakların kaydını düzenli tutması, olası bir uyuşmazlıkta savunma imkânını güçlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşlenme eser nedir?

Mevcut bir eserden yararlanılarak meydana getirilen, çeviri-uyarlama gibi, işleyenin hususiyetini taşıyan eserdir.

Bir eseri çevirmek için izin gerekir mi?

Evet. Eseri işlemek (örneğin çevirmek) kural olarak asıl eser sahibinin iznine bağlıdır.

Derleme eser korunur mu?

Evet. Belli bir amaca göre seçilip düzenlenen derlemeler, asıl eser sahiplerinin hakları saklı kalmak kaydıyla korunur.