Fikir ve sanat eserlerinden, belirli koşullarla ve kaynak göstererek alıntı yapmak hukuka uygundur; bu serbesti eser sahibinin mali haklarının bir istisnasını oluşturur.
İktibas, alenileşmiş bir eserden kaynak göstermek koşuluyla alıntı yapılmasını ifade eder. Kanun; bilimsel ve edebî eserlere cümle ya da fıkra alınması, eğitim ve öğretim amaçlı seçme eserler oluşturulması gibi hâllerde iktibası serbest bırakmıştır. Alıntı maksadın haklı göstereceği ölçüyü aşmamalı ve kaynak açıkça belirtilmelidir; kaynak göstermeksizin iktibas cezai sorumluluk doğurur.
Dayanak: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.35Sözlükte gör: İktibas ›İktibas, alenileşmiş bir eserden bazı bölümlerin başka bir esere alınmasıdır. FSEK, bilimsel ve kültürel gelişimi desteklemek amacıyla belirli sınırlar içinde iktibası serbest bırakmıştır.
İktibasın hukuka uygun olması için eserin alenileşmiş olması, iktibasın amacının haklı kıldığı ölçüyle sınırlı kalması ve kaynağın açıkça gösterilmesi gerekir.
Bilimsel ve edebi eserlere yapılan alıntılar, günlük olaylara ilişkin gazete makaleleri ve eğitim/öğretim amacıyla yapılan kullanımlar kanunda öngörülen serbest iktibas örnekleridir.
Kaynak gösterilmemesi ya da iktibas ölçüsünün aşılması artık serbest iktibas değil, eser sahibinin haklarına tecavüz (intihal) oluşturur ve tazminat ile cezai sorumluluğa yol açar.
İktibas sınırının aşılması hâlinde eser sahibinin başvurabileceği ilk yol, tecavüzün ref'i ve men'i davalarıdır. Bunun yanında Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 68. maddesi uyarınca eseri izinsiz kullanan kişiden, sözleşme yapılmış olması hâlinde istenebilecek bedelin veya bu Kanun hükümleri uyarınca belirlenecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlası talep edilebilir. Bu istem, kusur aranmaksızın ileri sürülebilmesi yönüyle genel haksız fiil tazminatından ayrılır. Genel hükümlere dayanan maddi ve manevi tazminat talepleri de ayrıca saklıdır.
Cezai sonuçlar da öngörülmüştür. Kanunun 71. maddesine göre bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır. Aynı maddede, bir eserle ilgili olarak yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette kaynak gösteren kişinin altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılacağı düzenlenmiştir. Kanunda yer alan bu suçlar bakımından soruşturma ve kovuşturma yapılması kural olarak şikâyete bağlıdır. Bu nedenle hak sahibinin şikâyet hakkını süresi içinde kullanması önem taşır.
Kanunun 35. maddesinin son fıkrası, iktibasın belli olacak şekilde yapılmasını; ilim eserlerinde ise kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka alınan kısmın nereden alındığının belirtilmesini aramaktadır. Uygulamada en sık rastlanan hata, alıntının tırnak içine alınmaması veya blok alıntı biçiminde ayrılmaması nedeniyle metnin yazarın kendi ifadesiymiş gibi görünmesidir. Yalnızca kaynakçada esere yer verilip metin içinde gösterim yapılmaması ya da sayfa ve bölüm bilgisinin atlanması da aynı sonucu doğurur. Bu eksiklikler, kaynak gösterme yükümlülüğünün yerine getirilmediği yönünde değerlendirilebilir.
Dijital içerikte sık görülen yanılgı ise kaynak göstermenin her kullanımı hukuka uygun kılacağı düşüncesidir. Kanunun 35. maddesinde sayılan hâller sınırlı olup, fotoğraf, görsel, video ve müzik parçalarının bir içeriğe eklenmesi çoğu zaman bu kapsamın dışında kalır. Esere bağlantı verilmesi de izin yerine geçmez. Gazete ve dergilerdeki güncel meselelere ilişkin makaleler bakımından iktibas hakkının açıkça saklı tutulmuş olması hâlinde serbest alıntıdan söz edilemez. Bu nedenle kullanımdan önce lisans koşullarının ve ilgili istisna hükmünün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Alenileşmiş bir eserden, kanunda gösterilen sınırlar içinde iktibas yapmak serbesttir (5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.35). Serbestlik sınırsız değildir; alıntının amacın haklı kıldığı ölçüyle sınırlı kalması ve belli olacak şekilde yapılması gerekir. Bu sınırların aşılması hâlinde eser sahibinin izni aranır.
Evet. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.35 uyarınca iktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır; ilim eserlerinde ayrıca kullanılan eserin ve eser sahibinin adı ile alıntının alındığı yer belirtilir. Kaynak gösterilmemesi serbest iktibas sayılmaz. İnternette yayımlanan içerikler bakımından da aynı ilkeler geçerlidir.
Serbest iktibas sınırları aşıldığında fiil, eser sahibinin mali ve manevi haklarına tecavüz oluşturur. Hak sahibi; tecavüzün tespiti, kaldırılması ve önlenmesi ile maddi ve manevi tazminat talep edebilir (5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.66 ve devamı). Kanunun ceza hükümleri uyarınca şikâyete bağlı olarak cezai sorumluluk da gündeme gelebilir.
Telif hakları, eser sahipliği ve FSEK kaynaklı uyuşmazlıklarda haklarınızı titizlikle koruyoruz. CMY Hukuk & Danışmanlık olarak durumunuzu değerlendirip yol haritanızı birlikte çıkaralım.
Eser kavramı, telif hakkının doğuşu ve sağladığı koruma.
Devamını oku ›MakaleEser sahibinin manevi ve mali hakları, kapsamı ve devri.
Devamını oku ›MakaleEser üzerindeki hakların ihlali halinde başvurulabilecek hukuki yollar.
Devamını oku ›MakaleEser sahibinin manevi hakları ile mali hakları arasındaki fark, devredilebilirlik ve FSEK dayanağı.
Devamını oku ›Makaleİşlenme ve derleme eser kavramları, asıl eser sahibinin izni ve FSEK dayanağı.
Devamını oku ›MakaleTelif ihlallerinde tazminat hesabı ve dava süreci.
Devamını oku ›