İşyerinde Eşit Davranma ve Ayrımcılık Yasağı

Eşit Davranma İlkesi

İşveren, biyolojik veya işin niteliğine ilişkin zorunluluklar bulunmadıkça işçiye cinsiyet veya diğer nedenlerle farklı işlem yapamaz (İş K m.5). Aynı veya eşit değerde iş için cinsiyete dayalı ücret farkı uygulanamaz.

İlke; işe alım, ücret, terfi ve fesih gibi tüm aşamalarda geçerlidir. Ancak nesnel ve haklı nedenlere dayanan farklı uygulamalar ayrımcılık sayılmaz.

Ayrımcılık Tazminatı

Eşit davranma ilkesine aykırı davranan işverenden işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat ile yoksun bırakıldığı haklarını isteyebilir (İş K m.5/6).

İşçi, ayrımcılığın varlığını güçlü biçimde ortaya koyan olguları ileri sürerse, ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.

Uygulama ve İspat

Ayrımcılık iddiasında; emsal işçilerle karşılaştırma, ücret bordroları, yazışmalar ve tanık beyanları önemli delillerdir. Somut karşılaştırma yapılamayan hâllerde ilke soyut biçimde uygulanmaz.

Ayrımcılık tazminatı, kıdem ve ihbar gibi diğer alacaklardan bağımsızdır; koşulları varsa birlikte talep edilebilir.

Dava Şartı Arabuluculuk ve Görevli Mahkeme

İş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacağı ile tazminat taleplerinde ve işe iade istemlerinde, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3). Eşit davranma ilkesine aykırılık nedeniyle istenen tazminat da bir işçilik tazminatı niteliği taşıdığından bu kapsamda değerlendirilir. Arabuluculuk aşaması tamamlanmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Bu nedenle son tutanağın aslı veya örneği dava dilekçesine eklenmelidir. Arabuluculuk görüşmelerinde talebin miktarı ve dayanağı açıkça ortaya konulmalı; tutanağa geçirilen beyanlar sonraki yargılamada değerlendirilebilir.

Uyuşmazlığın çözümünde görevli mahkeme iş mahkemesidir; iş mahkemesi kurulmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından davalı işverenin yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir (7036 sayılı Kanun m.6). Birden fazla işverene karşı birlikte dava açılması da mümkündür. Kanun hükmüne aykırı yetki sözleşmeleri geçersiz sayıldığından, işçi kanunda gösterilen mahkemelerden dilediğinde davasını açabilir. Dava dilekçesinde yetkiye ilişkin tercihin gerekçesiyle birlikte açıklanması, yetki itirazı nedeniyle yaşanabilecek gecikmelerin önüne geçilmesini sağlar.

Zamanaşımı ve Sürelerin İşleyişi

Ayrımcılık tazminatı talebinin süresinde ileri sürülmesi gerekir. İş Kanunu'na sonradan eklenen düzenlemeyle; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve eşit davranma ilkesine uyulmaksızın yapılan fesihten kaynaklanan tazminat gibi kalemler beş yıllık zamanaşımına tabi kılınmıştır (4857 sayılı İş Kanunu Ek m.3). Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi de beş yıldır (4857 sayılı İş Kanunu m.32). Sürelerin başlangıç anı, talebin niteliğine göre ayrıca belirlenir. Sürelerin işlemeye başladığı an bakımından, ayrımcı uygulamanın süreklilik gösterip göstermediği de ayrıca değerlendirilir.

Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (6325 sayılı Kanun m.16). Bu nedenle arabuluculuk başvurusunun tarihi sürelerin hesabında belirleyicidir. İş ilişkisi devam ederken ileri sürülmeyen talepler bakımından ise, ilişkinin sürdüğü dönemde zamanaşımının işlemeye devam ettiği gözden kaçırılmamalıdır. Ayrımcılığa ilişkin olayların tarihleriyle kayıt altına alınması hem süre hesabını hem de ispatı kolaylaştırır. Elektronik yazışmalar, performans değerlendirme belgeleri ve toplantı tutanakları bu bakımdan güçlü delil değeri taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ayrımcılık tazminatı ne kadardır?

İşçinin dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminata ve yoksun bırakıldığı haklara hükmedilebilir.

Ayrımcılığı kim ispatlar?

İşçi ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren olgular ileri sürerse, ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.

Her farklı uygulama ayrımcılık mıdır?

Hayır. Nesnel ve haklı nedenlere dayanan farklı uygulamalar ayrımcılık sayılmaz; ilke keyfî ve haksız ayrımları yasaklar.