Çalışan Buluşları (Hizmet Buluşu)

Çalışan Buluşu Nedir?

Çalışan buluşu, bir çalışanın iş ilişkisi sırasında gerçekleştirdiği buluşlara ilişkin hak ve yükümlülükleri düzenleyen kavramdır (SMK m.113 vd.). Buluşlar, hizmet buluşu ve serbest buluş olarak ikiye ayrılır.

Hizmet buluşu, çalışanın yükümlü olduğu faaliyet sonucu veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı buluştur.

Bildirim ve İşverenin Hak Talebi

Çalışan, gerçekleştirdiği hizmet buluşunu gecikmeksizin işverene yazılı olarak bildirmekle yükümlüdür. İşveren, buluş üzerinde tam veya kısmi hak talep edebilir (SMK m.115 vd.). Tam hak talebinde buluş üzerindeki haklar işverene geçer.

İşveren hak talebinde bulunmazsa, buluş serbest buluşa dönüşebilir.

Bedel Hakkı

İşverenin hizmet buluşu üzerinde hak talep etmesi hâlinde, çalışan uygun bir bedel isteme hakkına sahiptir. Bedelin belirlenmesinde buluşun ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin katkısı dikkate alınır.

Bu düzenlemeler, hem işverenin yatırımını hem de çalışanın emeğini korumayı amaçlar.

Serbest Buluşta Bildirim ve Teklif Yükümlülüğü

Hizmet buluşunun dışında kalan buluşlar serbest buluş olarak kabul edilir (SMK m.113). Çalışan, iş sözleşmesi ilişkisi içindeyken serbest bir buluş gerçekleştirdiğinde durumu geciktirmeden işverene bildirmekle yükümlüdür. Bildirimde buluş ve gerekiyorsa buluşun gerçekleştirilme şekli hakkında bilgi verilir; böylece işverenin, buluşun gerçekten serbest sayılıp sayılmayacağı konusunda bir kanaate varması sağlanır (SMK m.119). Bu yükümlülük, iş ilişkisindeki sadakat borcunun doğal bir uzantısı niteliğindedir. Bildirimin yazılı yapılması ve tarihinin belgelenmesi, sonradan ortaya çıkabilecek süre tartışmalarında çalışanı korur; işveren de bildirimin yapılabilmesi için gereken yardımı göstermekle yükümlüdür.

Serbest buluş, işletmenin faaliyet alanına giriyorsa çalışan, buluşu değerlendirmesi için işverene uygun şartlarla en az inhisari olmayan bir hak tanımayı teklif etmekle yükümlüdür (SMK m.119). İşveren, kendisine yapılan bu teklife kanunda öngörülen süre içinde cevap vermezse tercih hakkını kaybeder. Buna karşılık hizmet buluşunda işveren süresi içinde hak talebinde bulunmazsa, buluş kendiliğinden serbest buluş niteliği kazanır (SMK m.115). İki kurum arasındaki geçiş, bildirim ve süre kurallarına bağlanmıştır. Bu geçişkenlik nedeniyle tarafların, buluşun niteliğine ilişkin değerlendirmelerini yazılı olarak kayda geçirmeleri ve süre başlangıçlarını belgelemeleri, sonraki uyuşmazlıklarda belirleyici olur.

Uyuşmazlıkta Tahkim ve Görevli Mahkeme

Çalışan buluşlarında en çok tartışılan konu, işverenin hak talebi hâlinde ödenecek bedeldir. Çalışan buluşlarıyla ilgili bedel tarifesinin ve uyuşmazlık hâlinde izlenecek tahkim usulünün yönetmelikle belirleneceği kanunda açıkça öngörülmüştür (SMK m.115). Bu nedenle taraflar, doğrudan dava yoluna gitmeden önce ilgili yönetmelikte gösterilen uzlaşma ve tahkim mekanizmasını gözetmek durumundadır. Çalışanın bedel alacağının imtiyazlı alacaklardan sayılması ise işverenin ödeme güçlüğü hâlinde çalışanı korumaya yöneliktir (SMK m.120). Bedelin hiç ödenmemesi ya da eksik ödenmesi hâlinde çalışanın talebi, işverenin buluş üzerindeki hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; alacak istemi ile hak sahipliği ayrı sorunlardır.

Tahkim yoluyla çözülemeyen ya da bu kapsamda bulunmayan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir (SMK m.156). Bu mahkemelerin kurulmadığı yerlerde davalara, bu sıfatla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bakar. Ayrıca çalışan buluşlarına ilişkin hükümler emredici niteliktedir; sözleşmeyle çalışan aleyhine ağırlaştırma yapılamaz. Emredici hükümlere aykırı olmasa dahi önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmayan sözleşmeler ile belirlenen bedeller geçersiz sayılır (SMK m.117). Ayrıca çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler, iş sözleşmesinin sona ermiş olmasından etkilenmez; işten ayrılma, bildirim ve bedel taleplerini ortadan kaldırmaz (SMK m.118).

Sıkça Sorulan Sorular

Hizmet buluşu nedir?

Çalışanın, yükümlü olduğu faaliyet sonucu veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur.

Çalışan buluşu kime aittir?

Çalışan buluşu işverene bildirilir; işveren tam veya kısmi hak talep edebilir. Tam hak talebinde haklar işverene geçer.

Çalışan bedel alabilir mi?

Evet. İşveren hizmet buluşu üzerinde hak talep ederse, çalışan buluşun değerine uygun bir bedel isteyebilir.