İş Sözleşmesinde Deneme Süresi

Deneme Süreli İş Sözleşmesi

Taraflar, iş sözleşmesine bir deneme süresi koyabilir. Deneme süresi, işçinin işe ve işyerine uyumu ile işin işçiye uygunluğunun karşılıklı değerlendirilmesine imkân tanır (İş Kanunu m.15).

Deneme kaydının geçerli olması için iş sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmış olması gerekir.

Süre ve Sınırları

Deneme süresi en çok iki ay olarak kararlaştırılabilir. Ancak toplu iş sözleşmeleriyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Belirlenen sınırı aşan deneme kayıtları, aşan kısım bakımından geçersiz sayılır.

Deneme süresi, işçinin kıdeminin hesabında dikkate alınır.

Fesih ve Haklar

Deneme süresi içinde taraflar, iş sözleşmesini bildirim süresine uymaksızın ve kıdem tazminatı ödemeksizin feshedebilir. Bununla birlikte işçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve diğer hakları saklıdır.

Deneme süresinin bitiminden sonra ise genel fesih kuralları uygulanır.

Deneme Süresinde Fesih Hakkının Sınırları

Deneme süresi içinde tanınan fesih serbestisi mutlak değildir. İşveren; dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ile benzeri sebeplere dayanarak ayrım yapamaz. Eşit davranma yükümlülüğü deneme döneminde de geçerlidir (İş Kanunu m.5). Bu yükümlülüğe aykırı bir fesihte işçi, ayrımcılık tazminatı ile yoksun bırakıldığı hakları talep edebilir. Sendika üyeliği veya sendikal faaliyet nedeniyle yapılan fesihler de deneme süresinde koruma kapsamı dışında kalmaz. İşverenin fesih iradesini deneme süresi bittikten sonra açıklaması hâlinde ise artık deneme kaydına dayanılamaz; bu durumda genel fesih ve bildirim kuralları devreye girer.

Fesih hakkının dürüstlük kuralına aykırı biçimde kullanılması da hukuki sonuç doğurur. İşçinin doğum, hastalık ya da yasal bir hakkını kullanması nedeniyle deneme süresinde işten çıkarılması, hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir. Ayrıca deneme süresinde yapılan fesih, sözleşmenin haklı nedenle derhal feshi anlamına gelmez; işçinin çalıştığı günlere ait ücreti, fazla çalışma ve genel tatil ücreti gibi alacakları eksiksiz ödenmelidir. Bu alacakların ödenmemesi ayrı bir uyuşmazlık doğurur. Fesih iradesinin yazılı biçimde ve tarihli olarak ortaya konulması, sürenin dolup dolmadığına ilişkin tartışmaları önlemesi bakımından her iki taraf için de önem taşır.

Diğer Kanunlardaki Deneme Süresi Düzenlemeleri

Deneme süresi yalnızca İş Kanunu'nda düzenlenmemiştir. Türk Borçlar Kanunu'na tabi hizmet sözleşmelerinde de deneme süresi kararlaştırılabilir ve bu süre en çok iki ay olarak öngörülmüştür (TBK m.433). Bu dönemde sözleşmenin sona erdirilmesi bakımından kolaylaştırılmış kurallar geçerlidir. Basın İş Kanunu ile Deniz İş Kanunu kapsamındaki ilişkilerde ise kendi kanunlarındaki özel süreler uygulanır. Bu nedenle somut olayda hangi kanunun uygulanacağının önceden belirlenmesi gerekir. Deneme kaydının sözleşmede açıkça yer almaması hâlinde ise deneme süresi hiç kararlaştırılmamış sayılır ve fesih, ilgili kanunun genel hükümlerine göre değerlendirilir.

Belirli süreli iş sözleşmelerinde de deneme kaydı konulabilir; ancak kaydın sözleşmenin süresiyle orantılı olması beklenir. Toplu iş sözleşmesiyle uzatma imkânı yalnızca İş Kanunu kapsamındaki ilişkiler için tanınmış olup diğer kanunlara tabi sözleşmelerde bu yola başvurulamaz. Alt işveren değişikliği veya aynı işverene ait başka bir işyerine nakil hâllerinde yeniden deneme süresi öngörülmesi kural olarak kabul görmez. Aynı işveren nezdinde daha önce aynı işi yapmış işçi için yeni bir deneme kaydı da geçerli sayılmaz. Bu tartışmalarda işçinin önceki çalışma dönemine ilişkin kayıtlar ile işyeri özlük dosyası belirleyici delil olarak değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?

En çok iki ay; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar kararlaştırılabilir.

Deneme süresinde fesih nasıl olur?

Taraflar bildirim süresine uymadan ve kıdem tazminatı ödemeden feshedebilir; işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve hakları saklıdır.

Deneme süresi kıdeme sayılır mı?

Evet. Deneme süresi, işçinin kıdeminin hesabında dikkate alınır.