Tüketiciyle yapılan sözleşmelere tek taraflı konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlar haksız şart sayılır ve tüketiciyi bağlamaz.
Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan, tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe yol açan şartlardır. Standart sözleşmelerde sıkça karşılaşılır.
Bir şartın tek taraflı olarak önceden hazırlanması ve tüketicinin içeriğine etki edememesi, o şartın müzakere edilmediğini gösterir. Sözleşmenin matbu (tip) olması, şartların müzakere edilmediği yönünde değerlendirilir.
Haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür ve tüketiciyi bağlamaz; sözleşmenin geri kalanı ise geçerliliğini korur. Yani haksız şart sözleşmeden çıkarılır, kalan hükümler uygulanmaya devam eder.
Tüketicinin haklarını aşırı sınırlayan, satıcıya tek taraflı değişiklik veya fesih yetkisi tanıyan, orantısız cezai şart öngören ya da ispat yükünü tüketici aleyhine değiştiren hükümler haksız şart olarak değerlendirilebilir.
Şartların haksızlığı, sözleşmenin bütünü ve somut koşullar dikkate alınarak değerlendirilir. Tüketicinin haklarını koruması ve haksız şartların iptalini sağlaması tüketici hukuku avukatı desteğiyle kolaylaşır.
Bir sözleşme şartının haksız olup olmadığı; sözleşmenin kuruluş anındaki koşullar, sözleşmenin konusu ve diğer hükümlerle birlikte değerlendirilir. Denetim, sözleşmenin asli edimleri ile bedelin uygunluğuna değil, tarafların hak ve yükümlülükleri arasındaki dengeye yöneliktir. Bu nedenle açık ve anlaşılır biçimde kaleme alınmış asli edim hükümleri kural olarak içerik denetiminin dışında kalır. Buna karşılık anlaşılır olmayan, çelişkili veya birden çok anlama gelebilen hükümler tüketici lehine yorumlanır. Sözleşmenin bütününün değil yalnızca dengesizlik yaratan hükmün geçersizliği sonucunu doğuran bu denetim, sözleşme ilişkisini ayakta tutmayı amaçlar.
İkincil mevzuat, haksız sayılabilecek şart türlerini örnekleyici bir liste hâlinde göstermektedir. Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik ekinde yer alan bu liste sınırlayıcı değildir; listede bulunmayan bir şart da somut olayın koşullarına göre haksız kabul edilebilir. Bir şartın önceden hazırlanmış olması hâlinde, o şartın tüketiciyle müzakere edildiğini ileri süren satıcı veya sağlayıcı bunu ispatla yükümlüdür. Bu ispat yükü dağılımı, tüketici lehine önemli bir güvence sağlar. Müzakere iddiasının ispatı bakımından, tüketicinin metin üzerinde değişiklik yapabildiğini gösteren somut veriler aranır.
Haksız şart iddiasına dayanan uyuşmazlıklarda, parasal sınırın altındaki talepler tüketici hakem heyetine, bu sınırın üzerindeki talepler tüketici mahkemesine götürülür. Tüketici mahkemesinde açılacak davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; ancak tüketici hakem heyetinin görev alanına giren uyuşmazlıklar ile hakem heyeti kararlarına itiraz bu kuralın dışında tutulmuştur (6502 sayılı Kanun m.73/A). Yanlış mercie yapılan başvuru, sürecin baştan yürütülmesini gerektirebilir. Başvuruda talebin miktarı ve dayanağı açıkça gösterilmeli; eksik başvuru, esasa girilmeden reddedilme sonucunu doğurabilir ve yeniden başvuru gerekebilir.
Haksız şartın kesin hükümsüzlüğü kural olarak süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebilir; buna karşılık bu şarta dayanılarak yapılmış ödemelerin geri istenmesinde zamanaşımı hükümleri gündeme gelir. Bu nedenle talebin gecikmeden ileri sürülmesi yerinde olur. Başvuruda sözleşmenin imzalı örneği, ödeme dekontları ve satıcıyla yapılan yazışmalar sunulmalıdır. Sözleşmenin matbu olduğunu gösteren belgeler ile aynı metnin başka tüketicilerle de kullanıldığına ilişkin örnekler, müzakere edilmediği iddiasını destekler. Ayrıca satıcının aynı metni kullanmaya devam etmesi hâlinde, ilgili idari mercilere bildirimde bulunulması da mümkündür.
TKHK m.5 uyarınca haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlardır. Standart (matbu) sözleşmelerde sıkça karşılaşılır.
Hayır. Haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür ve tüketiciyi bağlamaz. Haksız şart sözleşmeden çıkarılır; sözleşmenin geri kalanı geçerliliğini korur ve uygulanmaya devam eder.
Tüketicinin haklarını aşırı sınırlayan, satıcıya tek taraflı değişiklik veya fesih yetkisi tanıyan, orantısız cezai şart öngören ya da ispat yükünü tüketici aleyhine değiştiren hükümler haksız şart olarak değerlendirilebilir.
Haksız şartlar, sözleşme iptali ve tüketici uyuşmazlıklarında hukuki destek için bize ulaşın.