Fikri mülkiyet koruması, kamu yararını gözeten belirli istisnalarla sınırlandırılmıştır. Engelli bireylerin bilgiye erişimini kolaylaştırmak amacıyla getirilen çoğaltma istisnası bunlardan biridir.
5846 sayılı Kanunun Ek 11'inci maddesi uyarınca, ders kitapları dahil alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa, hiçbir ticari amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için bu nüshanın çoğaltılmasına veya ödünç verilmesine kanundaki izinler alınmadan izin verilmiştir.
Çoğaltma, bizzat engelli kişi tarafından yapılabileceği gibi üçüncü bir kişi veya engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf ya da dernek gibi kuruluşlarca da gerçekleştirilebilir; kaset, CD, braille alfabesi ve benzeri formatlarda ihtiyaç kadar çoğaltma yapılabilir.
Bu istisna kapsamında üretilen nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. İstisna yalnızca engelli bireyin bilgiye erişimini kolaylaştırmak için tanınmış olup ticari bir kazanç aracı haline getirilemez.
Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının açıkça belirtilmesi zorunludur. Bu şart, hem hak sahiplerinin takibini kolaylaştırır hem de istisnanın amacına uygun kullanımını güvence altına alır.
Düzenleme, özellikle görme engelli bireylerin eğitim materyaline ve edebi eserlere erişimini kolaylaştırmayı hedefler. Piyasada engelliler için üretilmiş bir nüsha zaten varsa, bu istisna uygulanmaz; yani istisna, alternatif format eksikliği durumunda devreye girer.
Eğitim kurumları, vakıf ve dernekler bu istisnadan yararlanırken, çoğaltılan nüshaların yalnızca engelli kullanıcılara ulaşmasını sağlayacak önlemleri almalıdır. İstisnanın kötüye kullanılması, genel FSEK hükümleri çerçevesinde hak ihlali olarak değerlendirilebilir.
Bu istisna, 5846 sayılı Kanunda yer alan diğer sınırlamalarla karıştırılmamalıdır. Kanunun 38. maddesindeki şahsen kullanma serbestisi, alenileşmiş bir eserin kâr amacı güdülmeksizin yalnızca kişisel kullanım için çoğaltılmasına izin verir ve herkes bakımından geçerlidir. Ek 11. maddedeki düzenleme ise engelli bireyin erişimini sağlamaya yönelik özel bir istisnadır; çoğaltmanın üçüncü kişilerce, eğitim kurumlarınca, vakıf ve derneklerce yapılmasına da imkân tanıdığı için kapsamı bu yönüyle daha geniştir. Buna karşılık amacı, biçimi ve yararlanacak kişi bakımından çok daha sınırlıdır.
Kanunun 34. maddesinde düzenlenen eğitim ve öğretim amacıyla seçme ve toplama eser oluşturulması ile 35. maddedeki iktibas serbestisi de farklı amaçlara hizmet eder; bu hükümler eserin bir bölümünün kullanılmasına dayanırken, engellilere yönelik istisnada eserin tamamı erişilebilir formata dönüştürülebilir. Ortak sınır ise aynıdır: sınırlamalar, eser sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmaksızın zarar verecek veya eserden normal yararlanmaya aykırı düşecek biçimde kullanılamaz. Bu ölçüt, istisnanın sınırlarının belirlenmesinde temel değerlendirme aracıdır. Bu ölçütün aşılıp aşılmadığı, çoğaltmanın amacı, sayısı ve dağıtım biçimi birlikte değerlendirilerek her somut olayda ayrıca belirlenir.
İlk ve en önemli hata, piyasada engellilerin kullanımına uygun bir nüsha bulunup bulunmadığının araştırılmamasıdır. İstisna, engelliler için üretilmiş bir nüshanın bulunmaması koşuluna bağlıdır; erişilebilir sürüm mevcutsa çoğaltma bu hüküm kapsamında değerlendirilemez. İkinci sık hata, üretilen nüshaların ihtiyaç sınırını aşacak sayıda çoğaltılması ya da genel kullanıma açık ortamlarda, herkesin erişimine imkân verecek biçimde paylaşılmasıdır. Belirli bir engelli bireyin kullanımına özgülenmeyen ve denetimsiz biçimde dağıtılan nüshalar, istisnanın amacının dışına çıkar. Talep sahibinin engellilik durumunun belgelenmemesi de istisnadan yararlanma koşullarının tartışmalı hâle gelmesine yol açar.
Nüshalar üzerinde hak sahiplerine ilişkin bilgilerin bulundurulmaması ve çoğaltma amacının açıkça belirtilmemesi de sıkça karşılaşılan eksikliklerdir. Çoğaltmayı yapan kurum ve kuruluşların, hangi eserin kim için ve hangi formatta çoğaltıldığına ilişkin kayıt tutmaması ise ispat güçlüğü doğurur. Sınırların aşılması hâlinde hak sahibi, 5846 sayılı Kanun m.68 kapsamında sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir; ayrıca Kanunun 71. maddesindeki suçlar bakımından cezai sorumluluk gündeme gelebilir. Bu nedenle çoğaltma öncesinde erişilebilir nüsha araştırmasının ve kayıt düzeninin yazılı biçimde kurulması yerinde olur.
Ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerini kapsar; piyasada engelliler için üretilmiş nüsha varsa istisna uygulanmaz.
Hayır, bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz veya ticarete konu edilemez; yalnızca engellinin kullanımına yönelik olarak üretilebilir.
Engellinin kendisi, üçüncü bir kişi ya da engellilere hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar bu istisnadan yararlanabilir.
Eser sahipliği, telif sözleşmeleri ve hak ihlallerine karşı FSEK kapsamında dava ve danışmanlık hizmeti sunuyoruz. Durumunuzu birlikte değerlendirelim.
Eser Sahibinin Adının Belirtilmesi Yetkisi hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleTeknolojik Koruma Önlemlerinin Etkisiz Kılınması hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleHak Yönetim Bilgilerinin Kaldırılması ve İçerik Çıkarma Usulü hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleUmuma Açık Mahallerde Eser Kullanımı ve Tarife Uygulaması hakkında bilgi ve hukuki destek.
Devamını oku ›MakaleÖzel mektupların ve hatıraların yayımlanması, ilgililerin rızasına bağlıdır; kişilik hakkı ile telif korumasının kesiştiği noktalar ve ihlâl hâlinde talepler.
Devamını oku ›Makale5846 sayılı Kanun m.80 uyarınca radyo-televizyon yayın kuruluşlarının yayınları üzerindeki bağlantılı hakları.
Devamını oku ›