Bonoda Ciro ve Devir

Bonoya Poliçe Hükümlerinin Uygulanması

TTK m.776 uyarınca bono, düzenleyenin kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödemeyi taahhüt ettiği bir kambiyo senedidir. m.778 hükmü, kanunda bono için ayrıca düzenlenmeyen hususlarda poliçeye ilişkin hükümlerin, bononun niteliğine aykırı düşmediği ölçüde kıyasen uygulanacağını öngörür. Bu husus, uygulamada tarafların hak ve yükümlülüklerinin netleşmesi bakımından büyük önem taşımakta olup, sözleşme ve karar metinlerinin bu çerçeveye uygun hazırlanması olası uyuşmazlıkların önüne geçer.

Bu atıf sayesinde bononun devri, ciro yoluyla poliçedeki ciroya ilişkin m.681-690 hükümlerine tabi olur; bono hamilleri de poliçe hamillerinin sahip olduğu hak ve korumalardan yararlanır. Konuyla ilgili uygulamada, mahkemelerin somut olayın özelliklerini dikkate alarak değerlendirme yaptığı, bu nedenle ilgili tarafların işlemlerini kanunun aradığı şekil şartlarına tam olarak uydurması gerektiği vurgulanmaktadır.

Cironun Şekli ve İşlevleri

TTK m.683 uyarınca ciro, bono üzerine veya buna eklenen bir alonj üzerine yazılıp ciro yapan tarafından imzalanmasıyla gerçekleşir. Ciro, kayıtsız ve şartsız olmalıdır; herhangi bir şarta bağlanan ciro yazılmamış sayılır. Bu düzenleme, ilgili tarafların menfaatleri arasında hukuken öngörülen dengenin korunmasını amaçlamakta ve uygulayıcıların bu dengeyi gözeterek işlem yapmasını gerektirmektedir.

Ciro, m.684 uyarınca senedin devir işlevini, m.685 uyarınca teminat işlevini görür; cirantalar, aksi kararlaştırılmadıkça kendisinden sonraki cirantalara ve hamile karşı senet bedelinin ödenmesini garanti eder. Uygulamada bu kurala uyulmaması, sözleşmenin veya kararın geçersizliği ya da tarafların sorumluluğu gibi çeşitli hukuki sonuçlar doğurabileceğinden, ilgili sürecin dikkatle yürütülmesi tavsiye edilir.

Özel Ciro Türleri

m.688 hükmü, yalnızca tahsil yetkisi veren tahsil cirosunu; m.689 ise senedin rehnedilmesi amacıyla yapılan rehin cirosunu düzenler. Bu özel ciro türlerinde cirantanın hakları, adi devir cirosuna göre daha sınırlıdır. Bu nedenle, ilgili belgelerin ve karar metinlerinin kanunda aranan unsurları eksiksiz içermesi, hem şirket içi işlerliği hem de üçüncü kişilerle olan ilişkilerin sağlıklı yürümesi bakımından önem taşır.

m.690 uyarınca vadeden sonra yapılan ciro, alacağın temliki hükümlerine tabi olur ve bu ciro, önceki cirantaların kambiyo hukukuna özgü sorumluluğunu aynı ölçüde doğurmaz. Söz konusu düzenleme, ilgili mevzuatın genel sistematiğiyle uyumlu olup, uygulamada bu hükümlerin diğer ilgili kanun maddeleriyle birlikte yorumlanması gerekmektedir.

Ciro Zinciri ve Yetkili Hamil

Cironun şekli, Türk Ticaret Kanunu m.778 yollamasıyla bonoda da uygulanan m.683'te düzenlenmiştir. Buna göre ciro, senedin veya ona bağlı alonj denilen kâğıdın üzerine yazılmalı ve ciranta tarafından imzalanmalıdır. Lehine ciro yapılan kişinin ciroda gösterilmesi zorunlu değildir; ciro yalnızca cirantanın imzasından ibaret olabilir ve bu tür cirolara beyaz ciro denir. Beyaz cironun senedin arkasına veya alonj üzerine yazılması gerekir. Uygulamada senedin ön yüzüne atılan imzaların nitelendirilmesi tartışma yarattığından, ciro beyanının arka yüze yazılması güvenli yoldur.

Türk Ticaret Kanunu m.686, senedi elinde bulunduran kişinin, son ciro beyaz ciro olsa dahi hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşıldığı takdirde yetkili hamil sayılacağını öngörür; çizilmiş cirolar bu bakımdan yazılmamış hükmündedir. Bir beyaz ciroyu diğer bir ciro izlerse, son ciroyu imzalayan kişi senedi beyaz ciroyla iktisap etmiş sayılır. Teminat işlevi bakımından m.685 uyarınca ciranta, aksi şart edilmedikçe senedin ödenmemesinden sorumludur; ancak senedin tekrar ciro edilmesini yasaklayarak sonraki hamillere karşı sorumluluğunu bertaraf edebilir.

Vadeden Sonraki Ciro ve Def'iler

Cironun yapıldığı an, senedi devralanın hukuki durumunu doğrudan etkiler. Türk Ticaret Kanunu m.690, vadenin geçmesinden sonra yapılan cironun kural olarak vadeden önce yapılmış bir cironun hükümlerini doğuracağını belirtir. Buna karşılık ödenmeme protestosundan veya bu protestonun düzenlenmesi için öngörülen sürenin geçmesinden sonra yapılan ciro, yalnızca alacağın temliki hükümlerini doğurur. Aksi ispatlanıncaya kadar tarihsiz bir ciro, protestonun düzenlenmesi için öngörülen sürenin geçmesinden önce yapılmış sayılır; bu karine uygulamada ispat yükünün dağılımını belirler.

Def'iler bakımından m.687 esas alınır. Senetten dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle arasındaki kişisel ilişkilere dayanan def'ileri, senedi devralan hamile karşı ileri süremez; meğerki hamil senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun. Tahsil cirosunda ise durum farklıdır: m.688 uyarınca bedeli tahsil içindir ya da vekâleten kaydını taşıyan ciroda hamil senetten doğan bütün hakları kullanabilir, fakat borçlular ancak cirantaya karşı ileri sürebilecekleri def'ileri hamile karşı dermeyan edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bononun devrinde hangi hükümler uygulanır?

Bononun devrinde, TTK m.778'deki atıf gereğince poliçeye ilişkin ciro hükümleri kıyasen uygulanır.

Ciro şarta bağlanabilir mi?

Hayır, ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; şarta bağlanan ciro yazılmamış sayılır ve şartsız bir ciro gibi hüküm ifade eder.

Tahsil cirosu ile adi ciro arasındaki fark nedir?

Tahsil cirosu yalnızca tahsil yetkisi verirken, adi ciro senedin mülkiyetini de devreder ve cirantayı sorumlu kılar.