Ayrımcılık ve Nefret Suçu TCK m.122

Ayrımcılığın Ceza Kapsamına Giren Halleri

TCK m.122 uyarınca kamuya arz edilmiş bir taşınır veya taşınmaz malın satışından, iş akdinin yapılmasından, olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmaktan, bu farklılıklardan kaynaklanan nefret nedeniyle bir kişiyi alıkoymak suç olarak düzenlenmiştir ve bu fiil doğrudan kişinin ekonomik ve sosyal hayata katılım hakkını engeller.

Ayrıca bir kişinin nefret saikiyle işe alınmasının veya kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanmasının engellenmesi de bu madde kapsamında cezalandırılır; buna karşılık işten çıkarma ve eğitim hakkından yoksun bırakma fiilleri maddenin yürürlükteki metninde sayılmamıştır. Bu haller uygulamada genellikle iş hukuku uyuşmazlıklarıyla birlikte ortaya çıkar. Bir kişinin terfiden veya eğitim imkânından mahrum bırakılması ise TCK m.122 kapsamında olmayıp, iş ilişkisindeki ayrımcılık bakımından 4857 sayılı Kanun m.5 çerçevesinde değerlendirilebilir. Kamuya açık bir hizmetten yararlanmanın engellenmesi de benzer şekilde bu madde kapsamında değerlendirilebilir.

Nefret Saikinin Etkisi

TCK m.122’de nefret saiki ayrı bir ağırlaştırıcı sebep değil, suçun kurucu unsurudur: sayılan hareketler ancak bu saikle işlendiğinde suç oluşur. Türk Ceza Kanununda nefret saikiyle işlenen suçlar için genel bir ceza artırım hükmü bulunmamakla birlikte, failin güttüğü amaç ve saik hâkimin temel cezayı belirlerken dikkate aldığı ölçütler arasındadır (TCK m.61).

Nefret saikinin varlığı, failin ifadeleri, sosyal medya paylaşımları veya olay öncesi ve sonrası davranışları incelenerek tespit edilir, bu nedenle dijital deliller bu davalarda önemli rol oynar. Failin daha önce benzer açıklamalar yapmış olması da bu tespitte dikkate alınabilir. Nefret söylemi içeren beyanların sistemli biçimde tekrarlanması, failin saikinin araştırılmasında güçlü bir gösterge olarak kabul edilir.

Başvuru ve Yargılama Süreci

Ayrımcılık mağduru olan kişi, cumhuriyet başsavcılığına şikayette bulunarak süreci başlatabilir. Soruşturma aşamasında ayrımcı davranışın somut olarak hangi haktan yoksun bırakma şeklinde gerçekleştiği ortaya konmalıdır, bu tespit olmadan suçun unsurları tam olarak oluşmaz.

Bu suçların ispatında tanıklık, yazılı belgeler ve kurumsal kayıtlar önem taşır, özellikle iş ilişkilerinde yaşanan ayrımcılıklarda işe alım sürecine ilişkin yazışmalar delil olarak kullanılabilir. İlan metinleri ve mülakat süreçlerine ilişkin kayıtlar da bu tespitte yardımcı olabilir. Ayrımcı uygulamanın kurumsal bir politika şeklinde sürdürülmesi, soruşturmanın kapsamını daha da genişletebilir.

Dört Seçimlik Hareket ve Nefret Saikinin Yeri

TCK m.122, 2/3/2014 tarihli ve 6529 sayılı Kanunla değiştirilerek bugünkü hâlini almıştır. Madde tek fıkradan oluşur ve dört seçimlik hareketi sayar: bir kişiye kamuya arz edilmiş olan bir taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini ya da kiraya verilmesini engellemek; bir kişinin kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanmasını engellemek; bir kişinin işe alınmasını engellemek; bir kişinin olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını engellemek.

Bu hareketlerin suç oluşturması için nefret saikiyle işlenmiş olması gerekir. Maddede saikin kaynakları da sayılmıştır: dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığı. Saik bulunmadan gerçekleşen bir engelleme bu maddeye girmez; sayılan farklılıklardan kaynaklanmayan nefret de madde kapsamı dışındadır.

Ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Maddenin yapısı, korunan alanın kişinin ekonomik ve sosyal hayata katılımı olduğunu gösterir: mal edinme, hizmetten yararlanma, işe girme ve ekonomik faaliyette bulunma. Bu dört alanın dışında kalan davranışlar, koşulları varsa başka suç tiplerine veya idari yaptırımlara konu olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşten çıkarma ayrımcılık suçu sayılır mı

İşten çıkarma TCK m.122’de sayılan seçimlik hareketler arasında yer almaz; madde yalnızca işe alınmanın engellenmesini cezalandırır. Dil, din, ırk veya benzeri nedenlere dayanan işten çıkarma ise iş ilişkisindeki ayrımcılık yasağı kapsamında 4857 sayılı Kanun m.5 uyarınca tazminat ve yoksun bırakılan hakların talebine konu olabilir.

Nefret saiki neden önemlidir

TCK m.122 bakımından nefret saiki suçun kurucu unsurudur; saik bulunmazsa engelleme bu suçu oluşturmaz. Diğer suçlarda nefret saiki için genel bir ceza artırımı bulunmamakla birlikte, hâkim temel cezayı belirlerken failin güttüğü amaç ve saiki dikkate alır (TCK m.61). Bu tür davalarda mahkeme, failin genel tutumunu ve olay öncesindeki beyanlarını bütünsel olarak değerlendirir.

Bu suçta şikayet şartı var mıdır

Ayrımcılık suçu resen soruşturulan suçlardandır, ancak mağdurun şikayeti soruşturmanın başlamasında ve delillerin toplanmasında önemli bir tetikleyicidir.

Her ayrımcı davranış bu suçu oluşturur mu?

Oluşturmaz. TCK m.122 yalnızca dört seçimlik hareketi ve yalnızca maddede sayılan farklılıklardan kaynaklanan nefret saikiyle işlenmesi hâlinde cezalandırır. Sayılan hareketlerin veya saikin bulunmadığı davranışlar bu madde kapsamına girmez. Kamuoyunu yanıltmaya yönelik gerçeğe aykırı paylaşımlar ise ayrı bir suç tipi olan dezenformasyon suçu kapsamında değerlendirilebilir.