Toplu İş Sözleşmesinin Teşmili

Teşmilin Kavramı ve Amacı

Teşmil, toplu iş sözleşmesi bulunmayan işyerlerinde çalışma şartlarının iyileştirilmesi ve işçi toplulukları arasındaki dengesizliğin giderilmesi amacını taşır. Bu kurum, sendikal örgütlenmenin yetersiz kaldığı sektörlerde asgari çalışma standartlarının yayılmasını sağlar. Teşmil, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin yoğun olduğu sektörlerde önemli bir işlev üstlenmektedir.

Teşmil kararı, ancak yürürlükte bulunan bir toplu iş sözleşmesinin hükümlerinin, o sözleşmenin kapsamı dışındaki işyerlerine uygulanması şeklinde verilebilir; yeni bir toplu sözleşme oluşturma yetkisi teşmil ile tanınmaz. Cumhurbaşkanı, teşmil kararını vermeden önce Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü almak zorundadır; Kurul görüşünü on beş iş günü içinde bildirir (6356 sayılı Kanun m.40/1).

Teşmilin Şartları

Teşmil kararı verilebilmesi için, o iş kolunda toplu iş sözleşmesi bulunmaması veya mevcut sözleşmelerin işçi topluluğunun önemli bir kısmını kapsamaması gibi şartların gerçekleşmesi gerekir. Bakanlık, ilgili tarafların görüşünü alarak bu kararı verir. Teşmil kararı, belirli bir süreyle sınırlı olarak da verilebilir ve bu süre sonunda yeniden değerlendirilir.

Teşmil kararı, belirli bir işyeri, işletme veya iş kolu için sınırlı olarak verilebilir ve karar Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girer; bu karar geriye dönük olarak uygulanmaz. İşverenler, teşmil kararına karşı yargı yoluna başvurma hakkına da sahiptir.

Teşmilin Sonuçları

Teşmil edilen toplu iş sözleşmesi hükümleri, karar kapsamındaki işyerlerinde çalışan tüm işçilere, sendika üyesi olup olmadıklarına bakılmaksızın uygulanır; bu yönüyle teşmil, toplu iş sözleşmesinin normal etkisinden farklıdır. Bu uygulama, sendikasız işyerlerinde çalışan işçilerin de belirli asgari haklardan yararlanmasını sağlar.

Teşmil kararının uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar, iş mahkemelerinde çözümlenir; işveren teşmil edilen hükümlere uymazsa işçi bu hükümlere dayanarak alacak talebinde bulunabilir. İşçi, teşmil edilen hükümlere dayanarak doğrudan iş mahkemesinde alacak davası açabilir.

Teşmil Kararının Kapsamı ve Sınırları

Teşmil yetkisinin kime ait olduğu uygulamada sıkça karıştırılır. Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.40/1'e göre teşmil kararını Cumhurbaşkanı verir. Karar, teşmili yapılacak işyerinin kurulu bulunduğu işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yapmış olduğu bir toplu iş sözleşmesine ilişkin olabilir. Talep, o işkolundaki işçi veya işveren sendikalarından, ilgili işverenlerden birinden ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanından gelir. Karar verilmeden önce Yüksek Hakem Kurulunun görüşü alınır; Kurul görüşünü on beş iş günü içinde bildirir.

Teşmilin kapsamı sınırsız değildir. Aynı maddenin beşinci fıkrası uyarınca, toplu iş sözleşmesinin tarafların hak ve borçlarını düzenleyen hükümleri ile özel hakeme başvurma hakkındaki hükümleri teşmil edilemez; teşmil esas olarak normatif hükümlere ilişkindir. Ayrıca altıncı fıkraya göre, yetki için başvurulduktan sonra bu işlem tamamlanıncaya kadar veya yetki belgesi alındıktan sonra yetki devam ettiği sürece, kapsama giren işyerleri için teşmil kararı alınamaz. Karar tamamen, kısmen ya da zorunlu değişiklikler yapılarak verilebilir; bu esneklik, teşmilin somut işkolu koşullarına uyarlanmasına imkân tanır.

Teşmilin Sona Ermesi ve Yargı Denetimi

Teşmil kararının ömrü, dayandığı toplu iş sözleşmesine bağlıdır. Kanun m.40/3, teşmil edilen toplu iş sözleşmesinin sona ermesiyle teşmil kararının da ortadan kalkacağını düzenler. Dördüncü fıkra uyarınca Cumhurbaşkanı, gerekli gördüğünde gerekçesini açıklayarak teşmil kararını yürürlükten kaldırabilir. Yedinci fıkraya göre ise teşmilin uygulandığı işletme veya işyerinde her zaman yetki için başvurulabilir ve yeni bir toplu iş sözleşmesi yapılmasıyla birlikte teşmil uygulaması kendiliğinden sona erer. Teşmil kararı, yürürlük tarihi de belirtilerek Resmî Gazete'de yayımlanır.

Teşmil kararı bir Cumhurbaşkanı kararı niteliğinde olduğundan denetimi idari yargıda yapılır. Danıştay Kanunu m.24/1-a, Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılacak iptal ve tam yargı davalarında Danıştay'ı ilk derece mahkemesi olarak görevlendirmiştir. İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 uyarınca dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gündür. Aynı maddenin dördüncü fıkrası gereğince, ilanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; uygulama işlemi üzerine de dava açılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Teşmil kararını kim verir?

Teşmil kararı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir.

Teşmil hangi işçilere uygulanır?

Karar kapsamındaki işyerinde çalışan tüm işçilere, sendika üyesi olup olmadığına bakılmaksızın uygulanır.

Teşmil yeni bir toplu sözleşme oluşturur mu?

Hayır, teşmil mevcut bir toplu iş sözleşmesinin hükümlerinin başka işyerlerine yayılmasıdır, yeni sözleşme oluşturmaz.