Patent hakkı kural olarak sahibine tekel sağlasa da, kanunda sayılan hâllerde mahkeme kararıyla üçüncü kişilere zorunlu lisans verilebilir. Zorunlu lisans, hakkın kötüye kullanılmasını ve kamu yararının zedelenmesini önlemeyi amaçlar.
Zorunlu lisans, patent sahibinin rızası olmaksızın, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi üzerine mahkemece üçüncü kişilere tanınan kullanım yetkisidir. Amaç, patentle korunan buluşun toplumsal yarar doğrultusunda kullanılmasını güvence altına almaktır.
Patent, başvuru tarihinden itibaren belirli süre içinde haklı sebep olmaksızın kullanılmaz veya kullanım ciddi ve gerçek biçimde gerçekleştirilmezse, ilgililer zorunlu lisans talep edebilir. Pazarın ihtiyacını karşılamayan kullanım da kullanmama sayılabilir.
Sonraki bir patentin kullanılabilmesi önceki patente bağlıysa bağımlılık nedeniyle zorunlu lisans gündeme gelir. Ayrıca kamu sağlığı, millî güvenlik gibi kamu yararının gerektirdiği hâllerde de Cumhurbaşkanı kararıyla zorunlu lisans verilebilir.
Zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir ve devredilemez niteliktedir. Lisans bedeli, tarafların anlaşamaması hâlinde mahkemece belirlenir; lisans alan, buluşu fiilen ve ciddi biçimde kullanmakla yükümlüdür.
Zorunlu lisans talepleri uzmanlık gerektiren teknik ve hukuki değerlendirme içerir. Kullanmama iddiasının ispatı, bedel tespiti ve lisans şartlarının belirlenmesinde patent vekili ve avukat desteği süreci güvenceye alır.
Talebin yöneltileceği merci, dayanılan sebebe göre değişir. SMK m. 129/2 uyarınca kullanmama, bağımlılık ve kamu sağlığı sebebiyle ihracat hâllerinde zorunlu lisans mahkemeden; patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyette bulunması hâlinde ise Rekabet Kurumundan talep edilir.
Acil durumlar ile rekabet ihlali hâli dışında, talep edenin patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıtı talebe eklemesi gerekir. Mahkeme talebin bir suretini patent sahibine gecikmeksizin gönderir; patent sahibine görüşlerini sunması için bir ay süre verilir. Mahkeme, görüşleri tebliğ ettikten sonra bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir ve bu süre uzatılamaz. Patent sahibi itiraz etmemişse mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir.
Zorunlu lisansın verildiği kararda lisansın kapsamı, bedeli, süresi, teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler gösterilir (m. 129/4). Karara karşı kanun yollarına başvurulduğunda, patent sahibinin sunduğu deliller yeterli görülürse buluşun kullanımı, karar kesinleşene kadar ertelenir (m. 129/5). Zorunlu lisans, kamu sağlığı amaçlı ihracat hâli saklı kalmak üzere esas olarak yurt içi pazara arz için verilir (m. 129/9).
6769 sayılı SMK m.129 ve devamı; patentin kullanılmaması, bir patentin başka patente bağımlı olması, kamu yararının (kamu sağlığı, millî güvenlik) gerektirmesi ve ıslah amaçlı bitki çeşitleri gibi hâllerde zorunlu lisans verilebilmesini düzenler. Talep mahkemece değerlendirilir.
Patent, başvuru tarihinden itibaren kanunda öngörülen sürede haklı sebep olmaksızın kullanılmaz ya da kullanım ciddi ve gerçek biçimde gerçekleşmezse zorunlu lisans gündeme gelir. Yargıtay, kullanmama iddiasının soyut değil somut delillerle ortaya konmasını arar.
Zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir ve devredilemez. Lisans bedeli taraflarca kararlaştırılamazsa mahkemece belirlenir. Lisans alan, buluşu fiilen ve ciddi biçimde kullanmakla yükümlüdür; aksi hâlde lisansın koşulları yeniden değerlendirilebilir.
Kullanmama, bağımlılık ve kamu sağlığı sebebiyle ihracat hâllerinde mahkemeden; patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetleri hâlinde Rekabet Kurumundan talep edilir (SMK m. 129/2).
Patent kullanımı, lisanslama ve zorunlu lisans uyuşmazlıklarında hukuki destek için bize ulaşın.